Cyran Haka Gütsche Kosik Miszczak Nowak Orkan Orliński Paliński Piskorski Podrzucki Skalska

Głos Lema

Pod redakcją Michała Cetnarowskiego

Warszawa 2022

Cyran Haka Gütsche Kosik Miszczak Nowak Orkan Orliński Paliński Piskorski Podrzucki Skalska
Głos Lema
Pod redakcją Michała Cetnarowskiego
ISBN: 978-83-61187-84-4

Wydawca:
Powergraph
ul. Cegłowska 16/2
01-803 Warszawa
tel. 22 834 18 25
e-mail: powergraph@powergraph.pl
www.powergraph.pl

Copyright © 2011-2013 by Janusz Cyran, Filip Haka, Alex Gütsche, Rafał Kosik, Andrzej Miszczak, Jakub Nowak, Rafał Orkan, Wojciech Orliński, Paweł Paliński, Krzysztof Piskorski, Wawrzyniec Podrzucki, Joanna Skalska
Copyright © 2011-2013 by Powergraph
Copyright © 2011-2013 for the cover and illustrations by Rafał Kosik

Wszelkie prawa zastrzeżone.
All rights reserved.
PROJEKT GRAFICZNY: Rafał Kosik
REDAKTOR PROWADZĄCY: Kasia Sienkiewicz-Kosik
REDAKCJA: Michał Cetnarowski
KOREKTA: Maria Aleksandrow

Wyłączna dystrybucja:

Dressler Dublin sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. 22 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer

Spis treści

1. Jacek Dukaj - wstęp

2. Krzysztof Piskorski - Trzynaście interwałów Iorri

Żadna dobra książka nie przejdzie nieukarana, a każdy gest artystyczny jest zarazem przedmiotem gry rynkowej. I jak w przypadku wielu podobnych przedsięwzięć, także inicjatorom antologii opowiadań inspirowanych twórczością Stanisława Lema łatwo przypisać niskie intencje: że oto wykorzystują znane nazwisko dla darmowej reklamy, by przebić się z tytułem marketingowo.

W istocie zaś mamy tu do czynienia z próbą niemalże heroiczną.

Bo, po pierwsze, czy Głos Lema rzeczywiście wykorzystuje znaną markę – czy też raczej stara się ją dopiero stworzyć, odtworzyć?

A po drugie, czy w ogóle jest możliwym „pisanie jak Lem”?

* * *

Pierwsze pytanie zdawać się może zgoła absurdalnym (jeśli nie obrazoburczym). Jakże to, przecież każdy słyszał o Lemie! Jasne, każdy słyszał też o Norwidzie czy Orzeszkowej – jednak nie wierzę w tłumy czytelników pędzących po „antologię opowiadań á la Orzeszkowa”.

Dlaczego pozwalam sobie na zestawienie tych akurat pisarzy? Niestety, przekonałem się już wielokroć, że dla współczesnego czytelnika, gustującego w romansach wampirycznych, sagach fantasy, książkach Pilipiuka i Piekary czy Kinga albo Canavan – Lem plasuje się dokładnie na tej samej półce, co właśnie Żeromski czy inni przeklinani przez brać szkolną autorzy zupełnie dla niej niestrawnych lektur obowiązkowych.

W rozmowach z tymi czytelnikami powraca motyw wczesnego zrażenia do Lema (i, przez uogólnienie, do całej literatury science fiction) na skutek lektur Bajek robotów lub opowiadań o Pirxie, jakie wmuszano w nich w podstawówce. Co dla kolejnych roczników okazywało się przeżyciem iście traumatycznym.

Cóż, po prostu za wcześnie do Lema podchodzili, błąd programu edukacji. Są pisarze, do których trzeba dorosnąć; i to nie raz – trzeba dorastać wielokrotnie. Ale oto ci nieszczęśnicy kończą studia, sami mają dzieci – a awersja pozostaje. Już całe pokolenia rosną w błogiej nieświadomości skarbów wyobraźni Stanisława Lema. I nie są to analfabeci przecież; to ludzie wykształceni. Masz, spróbuj, przekonaj się sam, czy to wciąż literatura nie dla ciebie. „Próbowałem, ale za diabła nie rozumiem jego języka!”.

Oto i kolejna niespodziewana przeszkoda: język Lema, ta specyficzna rozbuchana polszczyzna przedwojenna, splatająca technikalia i cudownie gumowe neologizmy, humorystyczne ekwilibrystyki i przaśne archaizmy, w składni tortowej, wężowej – stała się dla dwudziestopierwszowiecznych czytelników równie obca co polszczyzna Mickiewicza. Problem z lekturą Pana Tadeusza nie polega wszak na stawianych przez litewską epopeję karkołomnych kwestiach intelektualnych, lecz na niezrozumieniu tekstu na najbardziej podstawowym poziomie, tzn. słów, zdań. Język Lema pod tym względem stawał się z czasem coraz bardziej hermetyczny, jego późna eseistyka ustanawia próg właściwie nie do pokonania dla konsumenta kultury empikowej.

Te moje smutne konstatacje stoją naturalnie w rażącej sprzeczności z opinią rozgłośnioną w polskiej mediosferze. A im medium bardziej szacowne i wysokie, tym mocniejsza w nim oczywistość, że „wszyscy Lema znają, czytają i kochają”. Skąd rozbieżność?

Moim zdaniem „myślenie i mówienie Lemem” stało się już analogicznym wyróżnikiem pokoleniowym, jak wcześniej „mówienie Sienkiewiczem”. Czas, w którym wchodzimy w kulturę, dzieła, jakie nas wówczas kształtują, jakie wpływają na naszą wyobraźnię i gusta – identyfikują nas niczym DNA i linie papilarne. Nie można mieć drugiego dzieciństwa i nie można po raz drugi czytać jak dziecko.

Oczywiście zdarzają się wyjątki – wyjątki zawsze się zdarzają, niektórzy autorzy opowiadań z tej kolekcji stanowią ich przykłady – ale w zasadzie linia demarkacyjna zapadła na roku 1989: kto zdążył przed nim wejść w świat SF, ten z dużym prawdopodobieństwem „zaraził się Lemem”. Lem istotnie był wówczas takim Słońcem literatury fantastycznej; tym bardziej w latach 70. Po roku 1989 jednakże wszystko się zmieniło: stał się on jedną z tysięcy gwiazd na firmamencie. Można się teraz od małego zaczytywać fantastyką, uważać za fantastyki konesera, fana i znawcę – a Lema nie czytać w ogóle, albo przeczytawszy jedną czy drugą jego książkę, odrzucić programowo jako literaturę nieciekawą, nieistotną; i nie czuć się bynajmniej z tego powodu upośledzonym w obiegu kulturowym, w rozmowach z innymi czytelnikami, w rozumieniu współczesnej twórczości.

Co byłoby niemożliwe w przypadku analogicznego ignoranctwa w twórczości np. Tolkiena. Nawet jeśli ktoś serdecznie nie znosi Tolkiena, musi się orientować w jego dziełach, żeby w ogóle z sensem uczestniczyć w rozmowach o współczesnej kulturze, i to nawet nie zawężając jej do fantastyki. W tym sensie twórczość Lema jawić się może raczej literackim ślepym zaułkiem. Ile powstaje takich książek, filmów, gier, dla których pełnego odbioru konieczne jest oczytanie w Lemie? To pojedyncze, dość niszowe utwory.

Lemofile tworzą dziś coś w rodzaju półsekretnego bractwa, masonerii oświeceniowej SF, rozpoznającej się po kryptycznych cytatach, słodko archaicznej terminologii („fantomatyka”, „intelektronika”) i charakterystycznym odruchu tropienia genealogii idei: „o tym Lem napisał już tu i tu!”. Reszta zaś lemingowo kiwa głowami: tak, tak, Lem to przewidział, a Słowacki wielkim poetą był.

Jak zatrzymać ten trend? Jak skutecznie nawracać czytelników na Lema?

Otóż jednym ze sposobów może być właśnie taki literacki „album coverów”. W muzyce wielokrotnie zdarzało się, że nowe pokolenia odkrywały klasyków, usłyszawszy ich utwory w wykonaniu artystów ze swoich roczników. I wtedy dopiero sięgały z własnej woli po oryginały.

Opowiadania zebrane w tym zbiorze wyszły spod piór autorów urodzonych w latach 1969–1982; jedynie dwaj pisarze-naukowcy, Cyran i Podrzucki, pochodzą ze starszej generacji.

To już nie dzieci; to literackie wnuki i prawnuki Lema.

* * *

Czy można dzisiaj „pisać Lemem”?

Pytanie nie jest tak banalne, jakim się zdaje na pierwszy rzut oka. Wiadomo, że aby pisać dokładnie jak Lem – lecz nie po prostu powtarzając, co on już przed laty napisał, lecz tworząc dziś, jak tworzyłby Lem – trzeba by właśnie być Lemem. Co nie dość, że jest logiczną niemożliwością, to i nie stanowiłoby przecież tytułu do chwały dla żadnej indywidualności twórczej, wyrąbującej sobie w pocie czoła terytorium oryginalności.

Nie o to chodzi. O co zatem?

Wydaje mi się, że musimy cofnąć się o krok przed pytanie i wyświetlić wpierw źródła atrakcyjności prozy Lema, tzn. te cechy, dla których w ogóle byłoby warto „pisać jak Lem”.

Więc: czy naśladowana winna być tu raczej treść, czy forma? I czy da się jedną oddzielić od drugiej?

Kontynuacja na poziomie formy nieuchronnie wystawi nas na zarzut pustego archaizowania, zabaw estetyką retro dla samej tej estetyki. Tymczasem bohaterowie Lema latali pancernymi kosmolotami i wykonywali obliczenia na mózgach z lampami próżniowymi, ponieważ w takiej akurat epoce historycznej (w takiej epoce literackiej) zdarzyło się Lemowi pisać. Czy pisząc dzisiaj, pisałby w tym duchu? Ale sam przecież nie archaizował na Wellsa czy Żuławskiego! Tak po prostu widział wówczas przyszłość; taką była przyszłość.

Podczas gdy zabytkowa futurystyka kosmiczna z Edenu, Niezwyciężonego, Solaris, z opowiadań o Pirxie, jeśli przyciąga dziś czytelników, to z przyczyn zupełnie przez Lema niezamierzonych: z racji właśnie tego nostalgicznego posmaku swojskości retro. Zachodzi tu pewna symetria z popularnością PRL-owskich seriali w rodzaju 07 zgłoś się. Porucznik Borewicz ściga swoich poczciwych przestępców polonezem, a komandor Pirx pełnym ciągiem stosu atomowego idzie kursową z ładowniami asteroidowej rudy.

W szerszym sensie o niezamierzonej atrakcyjności klasycznej fantastyki lemowskiej może stanowić samo umieszczenie jej akcji w kosmosie. W ostatnich dekadach nastąpił wyraźny odwrót od przyszłości wypraw kosmicznych. Czy też, mówiąc precyzyjniej, podział w ramach konwencji: w kosmosie rozgrywają się prawie wyłącznie space opery i podobne rozbuchane fabuły przygodowe, nietraktujące poważnie nie tylko nauki, ale i samej scenografii science fiction; science fiction serio trzyma się zaś Ziemi i człowieka tudzież komputera. W tradycji literatury Lemowej da się natomiast połączyć te rozbieżne tendencje, co może przemawiać do określonej grupy czytelników – tych wychowanych na staromodnej fantastyce naukowej, ale też, miejmy nadzieję, tych, którzy dopiero teraz z zaskoczeniem odkrywają, że da się pisać również w ten sposób.

* * *

Problem polega również na tym, że nie ma „jednego Lema”, z którego dałoby się zdjąć taki obiektywny wzorzec. Lem się zmieniał, w końcu wręcz wypierając się SF, jaką tworzył na początku – a to właśnie ta jego „młodzieńcza” fantastyka okazuje się, dzięki malowniczemu sztafażowi i mocnej fabularyzacji, najbardziej przemawiającą do współczesnych czytelników (i czytelników-pisarzy). Po przeciwnej stronie spektrum znajdują się zaś teoretyczno-filozoficzne prace późnego Lema, eseistyczne i paraeseistyczne kondensaty myśli o gęstości gwiazdy neutronowej, zazwyczaj pozbawione szkieletu intrygi i wypłukane z oddziałujących na wyobraźnię konkretów scenografii i gadżeciarstwa.

Gdzie już właściwie nie ma możliwości naśladownictwa formy; tu „pisanie jak Lem” z konieczności oznaczałoby pisanie na podobnie wysokosiężne tematy, w podobnym rygorze rozumu i intensywności wyobraźni. Co nie dość, że stawia przed autorami jako wymóg minimum posiadanie tej iskry geniuszu, ale na dodatek właściwie zupełnie wypycha ich poza granice literatury pięknej, na ziemie filozofii i kraje z nią sprzymierzone.

Istnieją wszakże czytelnicy wierni takiemu właśnie Lemowi, głównie ci już ze starszych pokoleń, odżegnujący się – w zgodzie z późnymi deklaracjami samego Lema – od science fiction jako gatunku. „Nie czytam fantastyki, czytam Lema”. Dla nich odpowiednikiem niniejszej antologii byłby dopiero zbiór oryginalnych prac jakichś nowych Hofstadterów, Penrose’ów i Tiplerów.

Cóż począć? Nie wydedukujemy „Lema idealnego”. Kierując się zdroworozsądkową zasadą złotego środka, możemy natomiast spróbować wydestylować swoiste optimum lemowatości, tzn. taki moment w twórczości Stanisława Lema, który obejmuje możliwie najbogatszy zestaw cech stanowiących o wyjątkowości jego prozy, widzianej dziś z dystansu kilkudziesięciu lat w postaci skończonego dorobku.

Wybór naturalnie musi tu być w pewnym stopniu arbitralny. Wydaje mi się, że najbliższy temu optimum był „Lem średni”, z lat 60. Już wyrosły z SF komunizmu i marynistycznego bohaterstwa, a jeszcze niezakamieniały w afabularnym teoretyzowaniu. Na jakiej formie, na jakich treściach należałoby się wówczas oprzeć?

Sięgnijmy do źródła. Tak pisał Stanisław Lem w Fantastyce i futurologii (wydanej w 1970 r.):

Nie ma żadnej więzi koniecznej pomiędzy literackim tematem oraz przedmiotami i wypadkami, jakie on w utwór wprowadza, a znaczeniami tego utworu: rzecz dziejąca się między samymi świętymi w niebie może równie dobrze należeć do hagiograficznej, jak do antymetafizycznej literatury; erotycznymi stosunkami można wykładać świat lub zaświat, komputery mogą służyć wizji futurologicznej albo drwinie z aktualnych cech społeczeństwa, która nic nie ma wspólnego ani z intelektroniką, ani z przyszłością jakąkolwiek; diabłami da się jak najbardziej rzeczowo unaoczniać jakość ludzkiego losu albo właśnie utwierdzać manichejską koncepcję bytu itp. A przy tym może być jeszcze tak, że obiekty i pojęcia naukowe nie służą w dziele ani fizyce, ani metafizyce, że jest ich zastosowanie czystą żonglerką, zabawą, w tonacji wesołej lub upiornej prowadzoną.

Dlaczego zatem science fiction? I to właśnie science fiction nie jako „czysta żonglerka pojęciami naukowymi”, ale jako samo znaczenie, jako sens utworu literackiego?

Otóż ponieważ:

Science fiction zdolna czynić to wszystko (tyle że po swojemu), co czyni literatura zgodnie ze swymi tradycjami, ze swym powołaniem, potrafi w tym jednym sektorze – hipotezotwórczym – wykraczać poza brzeg zadań dotychczasowych pisarstwa.

I dalej deklaruje Lem AD 1970:

Obszar działań nauki i techniki, obszar działań socjalnych człowieka, obszar jego poczynań kulturowych – stanowią posprzęgane ze sobą agregaty, tworzące całość taką, że ona przejawia raz skłonności do zamykania się w sobie, statecznego nieruchomienia, a raz do otwierania ekspansywnego. Nauka bada świat, którego wszystkich jakości nie rozpoznała dotąd. Jako nieznane jej – tym samym nie mogą być i przepowiedziane pewnie. Lecz można założyć takie nieznane jakości świata i zastanowić się nad tym, jakie skutki miałoby ich wykrycie.

Jest to więc program literackiego opracowywania hipotez naukowych, przy czym hipotez nieraz tak daleko idących, i opracowania tak rozpędzonego wszerz i w głąb, że zmuszonego realizować uprzedzająco także roboty wykonywane w zwykłym toku odkryć i przemyśleń przez całe rzesze filozofów i ścisłowców-teoretyków. Trudno się oprzeć wrażeniu, że między kryteria opisowe wkrada się tu kryterium wartościujące: kto mianowicie mógłby podołać temu wyzwaniu – na pewno nie każdy przecież, kto ma kompetencje i umiejętności, by pisać „po prostu SF”.

A że nauka postępuje naprzód niezależnie od literatury, hipotezy beletryzowane przez Lema dzisiaj nie byłyby hipotezami zbeletryzowanymi przez Lema pół wieku temu.

Na pewno jednak da się wskazać określone skrzywienia, predylekcje i uprzedzenia w doborze i sposobie naświetlania tych hipotez.

Taka science fiction á la Lem powinna więc przywiązywać dużą wagę do biologicznych, ewolucyjnych interpretacji teorii, nawet w dziedzinach od biologii z pozoru najdalszych; do gry przypadków i pomyłek, katastrof. Uznając rozum za jedyny kierunkowskaz, nie ma zarazem pełnego zaufania do rozumu człowieka; a już czarnym pesymizmem zionie w niej z literackich przedstawień etycznych i epistemicznych ograniczeń (wręcz kalectw) Homo sapiens. Składowa emocjonalna tej prozy jest tak wątła, że chwilami całkowicie przesłaniana przez składową intelektualną. W szczególności nie istnieje tu sfera emocji związanych z seksualnością człowieka. Z upodobaniem ucieka się autor do analiz rozmaitych sytuacji – od relacji międzyludzkich, do polityki państwowej i kosmicznej – za pomocą teorii gier, zimnych modeli matematycznych.

Nietrudno spostrzec, że sporo z tych cech występuje we współczesnych odmianach zachodniej hard SF pisanej przez naukowców. (Jeno dla plastyczności, wynalazczości i wszechstronności językowej Lema próżno szukać tu odpowiednika). A jest ta SF sama w sobie już na tyle niszową, że najczęściej w ogóle w Polsce się jej nie wydaje, pozostaje więc nieobecna w świadomości masowej.

Niemniej za bardzo pozytywny sygnał mam ponadproporcjonalną (w stosunku do wielkości tej niszy) popularność u nas Petera Wattsa. I o ile nadużyciem byłoby stwierdzenie, że „Lem dzisiaj młody pisałby jak Watts i Egan”, o tyle z pewnością bliżej byłby im niż fantastyce retro. W tym sensie najbardziej naturalną kontynuacją twórczości „średniego Lema” jest najdalej wysunięta w przód, rygorystyczna, stricte gatunkowa SF XXI wieku.

A z drugiej strony patrząc: Lem nigdy nie był i nie jest obecnie na Zachodzie (na świecie) gwiazdą fantastyki-pop, na skalę Isaaca Asimova czy Franka Herberta – lecz nie został też zapomniany. Po falach przekładów w latach 70. i 80. (a poszczególne języki odkrywały Lema osobno, nie zaistniała nigdy ogólnoświatowa moda na Lema) jego popularność utrzymuje się na poziomie stosunkowo niskim, bo charakterystycznym właśnie dla współczesnych autorów hardkorowej science fiction. Co jakiś czas trafiam na ostatnich stronach periodyków naukowych (i na serwisach, blogach badaczy i akademików) na polecanki doktorów ścisłowców z nowych pokoleń, którzy właśnie, zachwyceni, odkryli Cyberiadę czy Głos Pana. Hollywood nie kręci też na podstawie Lema seryjnych blockbusterów wielusetmilionowych, niemniej co dekadę–dwie pojawia się ambitna ekranizacja, jak teraz Kongresu futurologicznego w reżyserii Ariego Folmana.

I w sumie nie jest to najgorsze miejsce, jakie mogła zająć w światowej kulturze twórczość Stanisława Lema.

Oby jeszcze w jego ojczyźnie pozostawała ona żywa przynajmniej w takim samym stopniu.

Jacek Dukaj

Krzysztof Piskorski

Trzynaście interwałów Iorri

Interwał 3f30fb/01

Dwa bezzałogowe myśliwce, które Imurishama wypluła przed wejściem w obłok Oorta, wznoszą się łukiem nad Księżycem, rysując na czarnym niebie dwie jasne smugi. Przed nimi otwiera się widok na Ziemię – kulę spalonej skały.

Drony odbezpieczają broń. Jedną salwą mogłyby zmienić planetę w zupę kwarków i leptonów, którą wychłeptałyby kolektory Imurishamy, aby odzyskać część energii straconej na ich produkcję. Nie pojawia się jednak żadne z zagrożeń symulowanych przez rdzeń strategiczny Konglomeratu. Nie widać wrogiego życia, ani jedna cywilizacja nie próbuje wyciągnąć stąd resztek ciężkich pierwiastków. Jest tylko samotny, martwy kamień zawieszony w pustce.

Wardena ogarnia ponura satysfakcja. Głosował, aby nie marnować energii na drony. Wiedział, że nic tu nie znajdą, ostatnie cywilizacje z góry krzywej Kardaszewa dawno opuściły to ramię Drogi Mlecznej. Te z dołu, marne typy 1 i 2, zginęły w eksplozjach supernowych albo zagłodziły się na śmierć, bo ich technologia nie zdołała pokryć niedoborów energii.

Energia. Nawet Konglomeratowi ostatnio jej brakuje. Środki bezpieczeństwa, jak te dwa myśliwce, to luksus, na który nie mogą już sobie pozwolić. Tylko rdzeń strategiczny tego nie rozumie. Ten paranoik kuł tryliony swoich sztucznych synaps w ogniu Wojen Entropicznych. Nadal nie pojął, że w czasach Wielkiej Zimy każde starcie, każda walka tylko przyspiesza śmierć termiczną obu stron. Nawet myślenie o konflikcie, snucie wojennych planów jest stratą – inteligencje, które zdołały przetrwać, dobrze to wiedzą. Energii brakuje przecież wszystkim po równo, kolektory Konglomeratu – nastawione na kilka bladych punktów rozsianych po bezkresnej czerni – z trudem pozwalają utrzymać krytyczne systemy. A życiodajne pulsy Iorri są coraz rzadsze, słabsze.

Warden się martwi. Myśli, że powinien mocniej oponować przeciw produkcji myśliwców. Oczywiście Imurishama w końcu wchłonie drony, rozłoży je na pojedyncze atomy, ale co z tego, bilans i tak będzie ujemny. Niestety, jego zdanie nikogo nie obchodzi. Konglomerat mu nie ufa. Nikt tego nie powie, ale boją się, że ma emocjonalny stosunek, że nie jest bezstronny. Warden jest przecież w jednej tysięcznej człowiekiem.

Tymczasem drony otaczają dwukrotnie Ziemię, robiąc płytki skan. Rdzeń strategiczny daje zielone światło. Na ten znak chmara kosmicznych much przekracza orbitę Plutona i rusza powoli w stronę spękanego trupa planety.

Jest zimno i ciemno. To ostatnie chwile skutego termiczną śmiercią wszechświata.

Interwał 3f30fb/02

Warden przechodzi strumieniem neutrin z Imurishamy na rdzenie własnej floty. Transkrypcja z krystaliczno-multispinowych obwodów fregaty na fotonowo-krzemowe układy Deurona nie idzie gładko, gubią się jakieś pakiety. Warden musi czekać w Czyśćcu, aż Imurishama wznowi transmisję; aż połatają z Deuronem dziury w jego świadomości.

Nienawidzi Czyśćca. To nieistnienie, ale jakby świadome; półsen rozumu. Boi się, że tak wygląda śmierć.

Tym razem czeka dłużej niż zwykle, widać braki są większe albo maszyny nie mogą się dogadać. Awaria interpretatorów? Niski stan zasilania stacji dekrypcyjnych Deurona? Imurishama jest dla nich trudna, to twór nieistniejącej technologii, jak wiele wojennych okrętów. Narodziła się z prostego pytania: jak zaskoczyć przeciwnika w erze głębokich skanów, handlu informacją na petaqubity, kiedy wszyscy wszystko o wszystkich wiedzą? To niełatwe, ale jest sposób. Stawiasz klaster kwantowych rdzeni z akceleracją czasową, taki nieduży, wielkości planety, a potem puszczasz w nim symulację świata, wielką grę w życie, która przechodzi kilkanaście razy od początkowej osobliwości do zimnego końca – i mnoży, rozwija cywilizacje prawdopodobne, ale nie zaistniałe. Byty niekonieczne. A każda cywilizacja to miliony niezależnych AI, które żyją, pracują, umierają. Tworzą dzieła sztuki oraz naukowe przełomy.

Robisz burzę w szklance wody, galaktyczne wojny w akwarium. Potem wyciągasz z tego, co się da – modele ekonomii, ideologie, ale i technikę militarną, szczególnie jeśli jest egzotyczna, trudno zrozumiała.

Tyle że – mieszając technologie zrodzone z symulacji z technologiami kilkudziesięciu realnych inteligencji – otrzymujesz informatyczny koszmar. Konglomerat: sieć pozszywaną ze społeczeństw o tak różnej filozofii oraz nauce, że kilka monumentalnych myślowców, które stanowią główny bank jego mocy obliczeniowej, przeznaczonych jest tylko na koordynowanie ze sobą różnych systemów. A nawet im nie zawsze się udaje. Poza sieć musieli wyłączyć egzotyki, takie jak osobliwość Maloriańska, której procesy, biegnące w akcelerowanych czasowo podwymiarach, były nie do uchwycenia nawet dla Konglomeratu. Albo Drakkahnie – ich sieć okazała się żywą religią, mistycznym rajem, który potrafili zrozumieć tylko inni przedstawiciele ich rasy.

Końca Czyśćca nie widać, a tymczasem myśli Wardena nagle spowalniają. To niskie zasilanie.

Nadchodzi…

Interwał 3f30fb/03

Czyściec w końcu go wypluwa, wyczerpanego i wymiętego. Odkąd zbliżyli się do układu, Konglomerat trzymał Wardena w pogotowiu na wypadek kontaktu. Narady, symulacje, ćwiczenia. Warden chętnie by odpoczął, osunął się w qubitowy puch wirtualu, ale nie wolno mu. Jest przykuty do rzeczywistości serią mocnych uwarunkowań, prawdziwy niewolnik materii. Pochodzi z kasty realian, jak kilkaset innych świadomości Deurona. To zaszczyt, bo służbę proponuje się tylko najlepszym – jest jedyną pracą, w starym sensie tego słowa, jaka została. Ale czasem Warden ma dość, nawet jeśli umysł napcha motywującymi uwarunkowaniami, nawet jeśli szprycuje się jak szalony prymitywnym proto-patriotyzmem, sadomasochistyczną przyjemnością z poświęcenia.

Warden jest zmęczony. Na poziomie rzeczywistości –3, w przyjemnej low-techowej symulacji Deurońskiej planety, ma prawdziwą rodzinę. Kiedy ich odwiedza, popuszcza trochę uwarunkowania. Lubi czuć, jak wola balansuje na krawędzi: z jednej strony tęsknota taka, że chce się płakać, z drugiej – obowiązek, poświęcenie, bo przetrwanie rodziny zależy od tego, co będzie robił na poziomie 0. Kilka razy był o krok od decyzji, aby rzucić wszystko i żyć w spokoju trzy warstwy rzeczywistości poniżej zimnego świata. Za każdym razem zwalczył pokusę. Warden wie, że pułapka wsobnego chowu zagnieżdżonych uniwersów to drugi po rozszczepieniu atomu test młodych cywilizacji. I że równie niewiele go zdaje, zamykając się w nierzeczywistościach.

Nie dadzą mu odpocząć.

Ledwo zrzucił z siebie chłód Czyśćca, a już ściągają go na wewnętrzną radę Deurona. To głupota, relikt dawnych czasów, ale Warden stara się być wyrozumiały. Większość załogi to młode inteligencje z Oriona, w których dopiero zatarły się podziały ras, niektóre jeszcze przed technologiczną osobliwością, tym kosmicznym żłobkiem. Są podejrzliwi. Nie rozumieją do końca, po co tu przybyli ani co się stanie potem. Nie ufają Konglomeratowi.

Dyskusja toczy się na zamkniętych kanałach, za zaporą, pochłaniającą transmisje we wszystkich pasmach. Warden staje po stronie Konglomeratu, ale nie dlatego, że czuje się z nim związany bardziej niż z własną flotą. Po prostu zna go dobrze. W dawnych czasach można by nazwać Wardena ambasadorem.

Zasypują go pytaniami, na które ledwo nadąża odpowiadać.

Nie, Kodra nie proksuje algorytmów naszego –2. To sklonowany strumień debugujący, próbujemy naprawić część systemów, Kodranie pomagają w analizie.

Osiem egzaflopów. Oddamy w ratach, kiedy systemy będą sprawne.

Nieprawda. „T” do zamrożenia wynosi siedemset osiemdziesiąt standardowych lat, mam aktualizacje z głównego rdzenia Konglomeratu. Nasze algorytmy są niepełne. Kto zarządził te badania?

Tak, interwały wydłużają się, ale dlatego że uzysk z kolektorów spada proporcjonalnie do odległości od Iorii.

Nie ma niebezpieczeństwa. AI rozdzielni Konglomeratu ma kwantowe sumy kontrolne, nikt nie może przeprogramować jej bez naszej wiedzy.

Nie wiadomo, co tu znajdziemy. Dlatego właśnie przybyliśmy.

Deuron będzie w drugiej linii, prace na planecie zacznie ziarno Par-ti oraz niskoprawdopodobne potencjalności Sznurowców.

Też mam taką nadzieję.

Nie, w logu publicznym.

Tak.

Nie.

Po naradzie Warden lokuje się na mostku. Na strumieniu z zewnętrznych sensorów widzi rój Konglomeratu na tle Jowisza – niedużej planety, której powłoki gazowe dawno wyssał czerwony karzeł. Planetę otacza halo kosmicznego gruzu. Warden wie, że kiedyś były to piękne pierścienie, nim rozerwała je grawitacja ginącego Słońca. Podkręca podczerwone pasma, a chmury gazu i lodu rozbłyskują, na ich tle skrzą się miliony kadłubów.

Czasem dobrze być prostą inteligencją. Dla większości części składowych Konglomeratu to jedynie ruch obiektów w przestrzeni, ale Warden wie, że balet tytanów wśród planetarnego gruzu jest piękny. Przesuwa się przed nim bogactwo kilku galaktyk, podświetlone krótkim pulsem IR. Statki, stacje bojowe, ruchome światy – mechaniczne, biologiczne i takie, których nie potrafi opisać. A daleko w tyle, otoczone przez okręty cywilizacji probabilistycznych, suną bijące serca Konglomeratu, kolektory. Największy, umocowany dwoma holami do pary statkoświatów Tarian, zwrócił czaszę w stronę centrum odległej galaktyki, gdzie w przestrzeni rwanej niewiarygodnymi siłami wiszą gęste grona czarnych dziur. Tam zostawili Iorii, największy sztuczny obiekt w historii znanego świata, łamacz osobliwości wielki na kilka układów. Iorri wywija na drugą stronę studnie czasoprzestrzenne, tworząc rozbłyski gamma i eksplozje, przy których supernowe to kosmiczne błyskotki. Kiedy zbierze dostatecznie wiele energii, śle ją strumieniami tachionów wprost do kolektorów Konglomeratu.

Żyją w rytm Iorri. To ona daje im cenne chwile wysokiego zasilania, momenty szybkich myśli oraz działań. Kiedy strumień się kończy, nadchodzi czas zimna, powolności. Zaczyna się interwał.

Iorri to jednocześnie ostatnia karta w ich rękawie. Gdy dotrą poza symulowany horyzont zdarzeń, to ona wznieci iskrę reoryginacji, spopielając siebie i ochotników, którzy ją chronią. Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, Iorri odwróci wektor entropii, rozpocznie nową epokę, nowy świat.

Ale to dopiero za miliony interwałów, Warden nawet nie wie, czy będzie istniał tak długo.

Teraz spogląda dalej, poza orbitę Neptuna, gdzie na granicy sensorów krótkiego zasięgu znajdują się statki Konglomeratu, które nie weszły w pas Kuipera, bo zakłóciłyby kruchą równowagę orbit, wprawiły w ruch pola asteroid. To kilka ruchomych światów, jeden megamyślowiec, jedna monstrualna stacja bojowa, zamknięta jak sfera Dysona wokół czarnej dziury, urodzona z jakiejś dziwnej probabilistyki (do dzisiaj nie wiedzą, jak jej użyć). A za nimi, jeszcze dalej, daleko od głównej grupy, leci czarne antysłońce, kula mroku gęstszego niż ciemność próżni.

Warden czuje na jej widok niepokój, procesy logiczne, które od dawna prorokowały mu katastrofę, znów krzyczą jeden przez drugiego.

Kula to dom jednej z najmłodszych cywilizacji Konglomeratu. Origianie są ostatnim owocem uschniętego drzewa. Urodzili się jakby z przypadku tam, gdzie niegdyś była mgławica Oriona. Gdy wszystkie gwiazdy mgławicy zgasły, kilka supernowych ostatnim podmuchem wprawiło w ruch pola kosmicznego gazu, tak rzadkiego, że na metr sześcienny przypadało jedynie kilkaset tysięcy atomów. Powstało słońce, pogrobowiec kosmicznej macicy, która niegdyś rodziła miliony światów. Wokół słońca, z resztek, powstały planety. Jedna z nich przypadkiem leżała w złotym korytarzu – ani za daleko, ani za blisko gwiazdy. Na tej planecie przypadkiem powstało życie, Origanie. Mieli od kogo się uczyć, w tym czasie Orion był już wielkim cmentarzyskiem, tysiące wymarłych ras nie protestowało, gdy kradli sekrety ich technologii.

Warden zawsze myślał o nich jak o robakach, które pojawiły się na ścierwie.

W jednym byli przydatni: od samego początku zmagali się z kryzysem energii, ich słońce było małe, chłodne. Wiedzieli, że inne słońca umarły. Samowystarczalność stała się dla nich religią, zaczęli od inteligentnej nanochmury, którą coraz bardziej odseparowywali za pomocą alternatywnych fizyk. Ich dalekie patrole ściągały artefakty wszystkich możliwych ras. Origianie zaś, zamiast poświęcać czas na tworzenie własnej technologii, rozwijali naukę o naukach, robili wektory rozwojów, analizowali potencjalne ścieżki technologiczne swojego gatunku. Dzięki temu w kilkaset tysięcy lat przeskoczyli przedwieczne inteligencje z początków galaktyk. I znaleźli w końcu receptę na przetrwanie – ich skomplikowane nauki czasoprzestrzenne, na drodze niezrozumiałego procesu zawijania wymiarów w ujemne płaszczyzny, pozwalały odzyskiwać energię uwięzioną w strukturze wszechświata. W ten sposób Origianie z cywilizacji jednoukładowej przeskoczyli susem Kardaszewa 3, 4 i 5. Ulokowali się na ostatniej pozycji skali, zarezerwowanej dla istot półboskich. Zamiast grać według zasad narzuconych przez wszechświat, manipulowali jego tkanką.

Był jeden problem, energię zagięć mogli zbierać tylko po ich wewnętrznej stronie, dlatego cywilizacja musiała przenosić się w kolejne, zagnieżdżone w sobie podwymiary. Kompletnie samowystarczalni, odcięli się od wektora entropii, odmierzającego sekundy do śmierci wszechświata, ale jednocześnie bezpowrotnie odcięli się od całej reszty.

Nikt nie wie, czemu przyłączyli się do Konglomeratu. Nie sposób ich spytać – za granicą kuli zaczyna się czasoprzestrzenna osobliwość tak poskręcana, że jej modelowanie jest ponad siły Konglomeratu, nie mówiąc o zaprojektowaniu sondy, która mogłaby przebić się na samo dno, do samych Origian. Nawet wtedy nie mieliby jak odpowiedzieć. Z kuli nie wydobywa się nawet pojedyncze neutrino.

Decyzję o przystaniu do Konglomeratu podjął za nich Rządca, inteligencja uzbrojona w dwadzieścia antymateryjnych niszczycieli, którą Origianie pozostawili na straży kuli wiele lat temu, nim na dobre zerwali kontakt ze światem. Rządca nigdy nie wytłumaczył swojej decyzji, konsensus Konglomeratu był taki, że AI chce zapewnić sobie przetrwanie. Ale Warden zawsze podejrzewał, że mogło chodzić o więcej. Jego procesy analityczne podawały dwie prawdopodobne opcje. Pierwsza: Origianie dotarli do granicy swoich możliwości, do jakiegoś nieprzewidzianego w ich alternatywnej fizyce ogranicznika, więcej nie mogą zwijać albo w obawie przed katastrofą, albo z powodu niewyobrażalnych kosztów energetycznych. Druga: Origianie zginęli na skutek tajemniczej katastrofy, a Rządca rozumie, że jest zdany tylko na siebie.

Każda z tych opcji jest zła i oznacza, że Konglomerat ciągnie za sobą tykającą bombę.

Warden odwraca wzrok od kuli. Woli skupić uwagę na środku układu, gdzie awangarda floty zaczyna otaczać Ziemię ciasnym pierścieniem. Reszta planet z zazdrością patrzy na średnią siostrę, której grób odwiedzili goście.

W tych rejonach galaktyki życie nie pojawiło się od tysięcy lat, nieme kamienie już tylko z przyzwyczajenia kołują jałowo wokół martwych słońc.

Jest zimno i ciemno.

Interwał 3f30fb/04

Pierwszy skan nic nie wykazuje. Ot, ruiny, morze ruin, warstwa na warstwie. Mają pod sobą ślady przynajmniej kilku gatunków, które przychodziły i odchodziły w cyklicznych falach, kulminując albo zniszczeniem siebie, albo takim wyniszczeniem planety, że musiały ją opuścić.

Ciekawostka: jeden gatunek pojawił się po apokalipsie, którą zgotowała Ziemi umierająca gwiazda. To niskoenergetyczna forma życia oparta na białku, siarce i amoniaku. Porost ze zbiorową inteligencją. Niestety, nie miał szans wyjść poza atmosferę, wyjałowił wierzchnie warstwy uprażonej planety, a potem wymarł. Warden zapisuje sobie dane o nim w prywatnej pamięci – inspirujący przykład dostosowania do skrajnych warunków.

Drugi skan sięga głębiej, wewnątrz globu, poza sieć sztucznych jaskiń oraz pustych, podziemnych miast, do płaszcza i jądra, które dawno stężały w absolutnym zerze. Widać trochę złóż metali, formacje krystaliczne…

Dopiero w szczegółowym powiększeniu Warden odkrywa coś frapującego, kilka linii, które prowadzą do środka Ziemi. To tunele. Kluczą, zakręcają po nieregularnych łukach, czasem zwijają się w spirale. Jedna ze składowych AI Wardena podnosi czerwoną flagę. Wszystkie naturalne twory wszechświata powstają i dzielą się po liniach naprężeń: wewnętrznych ciśnień oraz zewnętrznych sił. Spędziwszy długi czas na poszukiwaniu resztek inteligentnych cywilizacji, Warden ma dobre oko, natychmiast odróżnia kształty naturalne od nienaturalnych.

I jest pewien: tunele zostały wykopane.

Raportuje to natychmiast Konglomeratowi, ale oni już wiedzą, mają analityków z większą mocą obliczeniową, zdążyli nawet uruchomić symulację, która próbuje ocenić potencjalne zyski z odkrycia, dzielone przez koszt badań.

Modele, modele, modele. Idzie na nie większość wydatków energetycznych Konglomeratu. I trudno się dziwić, dobra symulacja to sonda wysłana w przyszłość, jedyny sposób, w jaki można zgadnąć dalekosiężne skutki własnych decyzji. Wiele cywilizacji granicę między inteligencją a zwierzęciem albo automatem komórkowym widzi w przewidywaniu przyszłości. Dopiero kiedy zaczynamy myśleć, budować w głowie ciągi niedokonanych, ale potencjalnych zdarzeń, może powstać organizacja społeczna, język, pojęcia abstrakcyjne. A u zaawansowanych cywilizacji to szczegółowość modeli decyduje, kto wygra wojnę, a kto nie. Kto zginie w technologicznej katastrofie, a komu uda się jej uniknąć.

Myślowce Konglomeratu stanowią dużo skuteczniejszą broń niż chmara jego niszczycieli.

Po chwili są już wyniki. Z porównania zysków i strat wychodzi bardzo duży iloraz. Prawdziwie niewytłumaczalne osobliwości są rzadkie, mają wielki potencjał poznawczy. Konglomerat zarządza szczegółową ekspertyzę.

Trzeci skan zaczyna się wkrótce potem, a jego wynik wprawia analityków w konsternację. Wszystkie rdzenie mówią jednym głosem: błąd pomiaru, niemożliwość.

Powtarzają skan, znów ten sam wynik.

Niedowierzanie. Strach.

Naraz wszystkie statki zaczynają nadawać do siebie. Próżnia śpiewa każdym pasmem, od neutrin do ultrafioletu. Warden widzi, jak wokół Konglomeratu puchnie wielobarwna łuna przerażenia.

Interwał 3f30fb/05

Zaproszenie przychodzi niedługo potem.

Warden niespodziewanie trafia do zespołu, który ma analizować znalezisko. Dają mu kilka sekund, aby przyswoił sobie szczegółowe dane z sensorów różnych jednostek. Wszystkie wskazują to samo. Wypalony grobowiec nie jest martwy, jak się spodziewali. Na Ziemi istnieje życie, a dokładniej – jedna forma życia, i to nie na powierzchni, lecz głęboko pod nią, w samym jądrze planety, w porowatej, zimnej kuli żelaza.

Forma jest mała, a sześć tysięcy kilometrów skały oraz metali nie ułatwia badania, na razie widać tylko termiczną kropkę. Temperatura obiektu – między 10 a 50 stopni Celsjusza, w okolicach mediany form życia opartych na ciekłej wodzie. Temperatura otoczenia – kilka dziesiątych punktu do zera absolutnego.

Żeby wiedzieć więcej, muszą posłać do korytarzy sondy. Imurishama posłusznie je produkuje. Tną kamień jak masło. W międzyczasie myślowce tworzą wirtualne modele, próbując odpowiedzieć na podstawowe pytanie: co może przetrwać w takich warunkach?

Coś im tam wychodzi, są pomysły egzotycznych, bardzo oszczędnych minerałofagów albo biologicznych istot wykorzystujących zjawiska podobne do kuli Origian. Ale zawsze w pewnym momencie symulacje się rozjeżdżają, nie da się wyjaśnić stanu zastanego. Wirtualne minerałofagi giną z powodu deficytów albo przeciwnie – przy odpowiednich stałych zżerają od środka całą planetę. Biologie wielowymiarowe zapadają się do czasoprzestrzennych studni albo wychodzą z układu jako młoda cywilizacja międzygwiezdna.

Na dodatek forma życia jest tylko jedna. I tego myślowce w żaden sposób nie potrafią zrozumieć.

Ich wstępna opinia: takie trwanie jest niemożliwe.

A jednak – wyniki skanów mówią co innego.

Sondy tymczasem prawie dotarły do jądra. Po drodze badają ściany korytarzy – wyżłobione drobnymi narzędziami rosły bardzo powoli, nie więcej niż kilka metrów na solarny rok. Na ścianach wiele resztek materii organicznej (w miarę przypływu danych kolejne modele padają; minerałofagi, kopiąc tak powoli, umierają z głodu, białkowce pokazują gigantyczny deficyt energii – ta przeznaczona na kopanie kilkaset tysięcy razy przewyższa tę, którą mogłyby otrzymać ze wszystkich dostępnych tu źródeł).

Są coraz bliżej obiektu, już można oszacować jego rozmiary, wyjątkowo niewielkie (kolejne symulacje się rozpadają, tak małe źródło ciepła wytraciłoby całą energię w kilka sekund, zostają już tylko szalone, egzotyczne byty). Pierwsza sonda jest kilka zakrętów od celu. Studzi fotonowe wiertło, aby nie uszkodzić obiektu podmuchem rozpalonego powietrza. Aktywuje tarcze kinetyczne i mały karabin antymateryjny. Widząc go, Warden denerwuje się. Kto rozkazał? Strateg? Jakim prawem ingeruje w projekty Imurishamy?

Członkowie tajnego komitetu w napięciu śledzą ruchy sondy. Zaraz nastąpi kontakt i choć mieli już takich tysiące, każdy był inny. Sensory przesyłają na górę pierwsze obrazy – smukły kształt, długie kończyny (myślowce są bezsilne, to się nie kompiluje, to nie jest termooszczędna budowa ciała, zero dostosowania do środowiska, jeden krzyczy: błąd pomiaru, błąd pomiaru; drugi prorokuje załamanie rzeczywistości; reszta milczy, czeka). Warden czuje uderzenie dziwnych, prawie zapomnianych emocji, kiedy forma życia zaczyna się ruszać, reagując na światło sondy.

Para zielonych oczu spogląda prosto w sensory.

Interwał 3f30fb/06

Snują plany.

Ekstrakcja to najmniejszy problem, obiekt wykazuje ślady inteligencji, pójdzie za sondą, jeśli dadzą mu znak. Tylko co potem? Rdzeń strategiczny sugeruje, żeby uciekać. Analiza istoty, która przetrwała czerwonego karła oraz miliony lat absolutnego zera, rodzi bardzo stromy wektor potencjalnych zagrożeń. Teoria mówi: nie graj w grę, której zasad nie znasz. A w tej chwili nikt nie potrafi wyjaśnić metabolizmu obiektu.

Warden wyśmiewa Stratega. Co prawda jego głos w Konglomeracie nie ma dużej wagi, ale na szczęście wielu myśli podobnie. Strateg jednak dalej walczy, podaje swoje rozwiązanie: sprawdzać kolejnymi iteracjami coraz skuteczniejszych broni, czy istotę da się uszkodzić. Zacząć od pałki, skończyć na anihilatorach antymateryjnych. Jeśli wykaże ból lub najmniejszy ślad uszkodzeń – przerwać próby, rozpocząć badania ze świadomością, że nie zdoła nam zagrozić. Jeśli nic nie zadziała, porzucić ją na tej skale, bo wyraźnie nie ma możliwości ruchu międzygwiezdnego, skoro siedzi tu od dawna. W opinii Stratega Konglomerat nie powinien ryzykować kontaktu z obiektem, na którego potencjalną agresję nie będzie mógł skutecznie odpowiedzieć.

Tak mówi teoria gier, tak mówi logika.

Warden nie zgadza się, twierdzi, że agresywne zachowania mogą zniechęcić obiekt do kontaktu albo sprowokować odwet. Wielu mu przytakuje. Przez chwilę ścierają się wirtualne modele, trwa rozmowa na kilkaset tysięcy głosów. Warden porównuje statystyki ostatnich debat, może przegrać, ze spadającymi zasobami energetycznymi skorelowana jest coraz większa zachowawczość członków rady. Na wykresach niechęć do niebezpiecznych decyzji wspina się złowieszczą krzywą.

Warden czuje, że jego stronnictwo przegra.

Wtedy odzywają się Pierwsi. Nie mają szczególnych praw, ale ich zdanie jest szanowane, są w Konglomeracie od początku. Przypominają wszystkim, dlaczego Konglomerat przybył do ramienia tej starej galaktyki.

Mówią o wadze poznania. O jego wpływie na szczegółowość przyszłych modeli. O karmie dla głodnych rdzeni nauk teoretycznych. Wreszcie o ratunku informacji – najdelikatniejszej struktury wszechświata – przed entropią. I przed reoryginacją, która skompresuje całą materię tej gromady galaktyk do nieskończenie małej, ujemnej przestrzeni.

Strateg nie zostaje na głosowanie, wraca do swoich niszczycieli. Wie, że teraz to formalność. Członkowie rady wyrokują: adaptacja. Trzeba sprawdzić, czy istota może stać się częścią Konglomeratu, czy będzie chciała opuścić swój martwy świat.

Tylko jak napisać program adaptacji dla czegoś zupełnie obcego? W kilka cennych sekund powstaje zespół, dostają moc obliczeniową, mianują Wardena konsultantem.

Najpierw jest zdziwiony.

Potem, już w wirtualnej przestrzeni tajnego laboratorium, do którego natychmiast się przenosi, pokazują mu tajne dane, ultrawysokiej rozdzielczości skany istoty. Ma dwie ręce, dwie nogi, głowę z długimi jasnymi włosami. Widać nawet cechy płciowe – to kobieta, biologiczny człowiek z epoki precybernetycznej.

Warden pyta: to dlatego wybrali jego?

Tak, dlatego. Wiedzą, że Warden jest w jednej tysięcznej człowiekiem. Nic dziwnego, sam nieraz chwalił się, ile różnych ras i kultur ma wśród przodków. Cywilizacje Oriona od tysiącleci nie rozmnażały się już płciowo, a w wirtualu można było krzyżować nawet najbardziej niekompatybilne systemy genowe, tworzyć hybrydy, które nigdy nie mogły powstać w naturze, ale dziedziczyły cechy psychiczne oraz kulturowe po obojgu rodzicach. Dziewięć pokoleń temu wmieszał się w ten tygiel właśnie jeden człowiek – kobieta – gwiezdny nomada, jedna z nielicznych potomkiń ludzkości.

Może właśnie dlatego Warden pracował kiedyś naukowo nad ludźmi, w prywatnej pamięci ma więcej danych niż Konglomerat w publicznej bibliotece, zna ich bodaj najlepiej ze wszystkich dostępnych inteligencji.

Warden analizuje zdjęcia. Potem proponuje adapt zbliżony do środowiska z czteroipółmiliardowego roku planety. Istota precybernetyczna nie zrozumie abstrakcyjnych płaszczyzn sieci, oderwanie od ciała może uznać za agresję. Dlatego trzeba z nano stworzyć fizyczną przestrzeń do badań. Warden kopiuje Konglomeratowi całą ikonografię, jaką zdołał zebrać: trochę hologramów zrobionych na Ziemi w XXX wieku ludzkiej historii, parę niekompletnych filmów. Obiecuje, że temu, kto będzie rozmawiał, udostępni też swoje leksykalne bazy danych oraz…

Nie, to nie tak – przerywają. On będzie rozmawiał. Nikt inny nie zdoła.

Warden zaczyna rozumieć. Myślowce Konglomeratu wysypują się na obiekcie jak na zmyślnym wirusie, bombie logicznej. Jego istnienie jest zupełnie nieracjonalne, dlatego maszyny nie mogą go pojąć.

Ale prosty Warden może go zbadać, zrozumieć, a potem wytłumaczyć reszcie.

Musi tylko zostać człowiekiem.

Interwał 3f30fb/07

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki